Charakter współczesnych ubezpieczeń społecznych

Ubezpieczenia społeczne są formą zabezpieczenia społecznego ludności przy pomocy państwa. Zorganizowane są one dla konkretnych ryzyk życiowych i konkretnych grup ludności pracowniczej. Wyodrębnia się zazwyczaj poszczególne ryzyka : chorobę, macierzyństwo, inwalidztwo, wypadek przy pracy, starość, śmierć żywiciela rodziny czy bezrobocie. Z każdym ryzykiem związane są inne potrzeby, jednak ich odrębności nie zawsze były dostrzegane. Najbardziej rozpowszechniona została klasyfikacja potrzeb z punktu widzenia ich trwałości. Odpowiadał temu podział ubezpieczeń i związanych z nimi świadczeń na krótko- i długoterminowe. Pierwsze obejmują zazwyczaj ryzyko choroby, macierzyństwa i bezrobocia, drugie chronią przed skutkami starości, inwalidztwa i śmierci. Te ostatnie noszą również nazwę świadczeń rentowych, przy czym renty w odróżnieniu od zasiłków, uważane są za stałą formę pomocy.

Przeprowadzony podział nie wyczerpuje różnic w nasileniu i trwałości potrzeb, do których zaspakajania powołane są ubezpieczenia. Choroba np. wywołuje różne skutki w zależności od jej charakteru i czasu trwania. W razie przedłużania się może prowadzić do chronicznych stanów chorobowych, przechodzących niepostrzeżenie w inwalidztwo. Bezrobocie może występować na różnym podłożu, m.in. w związku z obniżeniem się sprawności i upadkiem sił, stanowiąc wówczas przejaw częściowej niezdolności do pracy. Macierzyństwo może również pociągać za sobą choroby i różne komplikacje. Trudno zatem jest jednoznacznie określić potrzeby związane z każdym wymienionych przypadków, a także dokonać miedzy nimi bezwzględnych rozgraniczeń.

Wypadki losowe objęte działaniem ubezpieczeń długoterminowych wydają się jeszcze bardziej zróżnicowane. Inwalidztwo nie zawsze jest stanem chronicznym. Odpowiednie leczenie może niekiedy przywrócić zdolność do pracy. W przypadku kalectwa następuje z biegiem czasu przystosowanie, umożliwiające przywrócenie przynajmniej w pewnym stopniu aktywności zawodowej. Inwalidzi niezdolni do wykonywania pewnych prac mogą uzyskać szansę zarobkowania dzięki polityce zatrudnienia, rezerwującej dla nich lżejsze rodzaje robót (Zakłady Pracy Chronionej). Różne stopnie nasilenia inwalidztwa odpowiadają zatem sytuacjom, w których zarobkowanie jest całkowicie niemożliwe, bądź odgrywa rolę pomocniczą lub też stanowi podstawę egzystencji. Skala potrzeb, jakie muszą być zaspokojone przez ubezpieczenia, jest w każdym z tych przypadków odmienna, co powinno znaleźć odbicie w stosowanych zasadach wymiaru świadczeń.

Pojęcie starości w ogólnie przyjętym rozumieniu oznacza przekroczenie pewnej granicy wieku, która jest zazwyczaj ściśle określona w ustawach. Jednak określenie wieku starczego wiąże się z poważnymi trudnościami. Proces starzenia nie u wszystkich przebiega jednakowo, duże różnice pod tym względem występują zwłaszcza w zależności od środowiska, płci i zawodu, nie mówiąc już o indywidualnych odchyleniach mających różne podłoże.

Śmierć pracownika sprowadza dla jego rodziny skutki materialne dwojakiego rodzaju : jednorazowe obciążenie kosztami pogrzebu oraz trwałe pozbawienie zarobku zmarłego. Pierwsza z tych konsekwencji ma charakter przejściowy, jest wyrównywana przez jednorazowe świadczenie, druga natomiast jest znacznie poważniejsza. Śmierć żywiciela rodziny pozbawia ją dotychczasowego dochodu i stwarza trwałe trudności w zapewnieniu podstaw utrzymania. Trudności te mogą być tylko wtedy przezwyciężone, gdy w skład rodziny wchodzą inne osoby zdolne do podjęcia pracy. Szczególnie ciężka sytuacja powstaje natomiast wówczas, gdy rodzina składa się z osób starszych, niezdolnych do zarobkowania i dzieci. W tych przypadkach pomoc z zewnątrz w formie świadczeń społecznych staje się niezbędna.

Powyższe rozważania pozwalają zdać sobie sprawę z istotnej roli świadczeń ubezpieczeniowych w zaspakajaniu potrzeb pracowniczych związanych z utratą zarobku. Z ekonomicznego punktu widzenia istotą ubezpieczeń społecznych jest więc grupowe organizowanie funduszy finansowych z przeznaczeniem ich wydatków na z góry określone wydarzenia losowe, które dotykają ludność utrzymującą się z pracy.