Rodzaje wypłat z pierwszego filaru

Zgodnie z art. 3 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych Zakład Ubezpieczeń Społecznych wypłaca następujące świadczenia:

1)      emeryturę,

2)      rentę z tytułu niezdolności do pracy, w tym rentę szkoleniową,

3)      rentę rodzinną,

4)      dodatek pielęgnacyjny,

5)      dodatek do renty rodzinnej dla sieroty zupełnej,

6)      zasiłek pogrzebowy.

Odrębne przepisy regulują ponadto wypłacanie świadczeń w przypadku choroby, macierzyństwa, wypadku przy pracy zawodowej. Zasady wypłacania zasiłków nie uległy zasadniczym zmianom po wejściu w życie reformy, zmiany dotyczą głównie w kwestii wypłacania emerytur.

Zgodnie z art. 24 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych osobom ubezpieczonym urodzonym po dniu 31 grudnia 1948 r. przysługuje emerytura po osiągnięciu wieku emerytalnego, wynoszącego najmniej 60 lat dla kobiet i co najmniej 65 lat dla mężczyzn. Podstawę obliczenia emerytury stanowi kwota składek na ubezpieczenie emerytalne z uwzględnieniem waloryzacji składek zaewidencjonowanych na koncie ubezpieczonego do końca miesiąca poprzedzającego miesiąc, od którego przysługuje wypłacanie emerytury oraz zwaloryzowanego kapitału początkowego.

Wypłata emerytur z pierwszego filaru uzależniona jest od wysokości wpłaconych do systemu składek. Im więcej ktoś wpłaci, tym wyższe będzie miał świadczenie. Jak już wcześniej wspomniano, pierwszy filar ma charakter redystrybucyjny, czyli składki pracownika nie są przeznaczane na poczet jego przyszłej emerytury, ale od razu ZUS wypłaca nimi świadczenia dla innych emerytów i rencistów. Składki nie są więc nigdzie inwestowane. Na indywidualnym koncie ubezpieczonego określone jest, ile każdy do systemu wpłacił, jednak po kilkudziesięciu latach kwoty te byłyby zdewaluowane, niezbędny jest mechanizm waloryzacji (waloryzacji nie ma w drugim filarze, ponieważ tam składki są inwestowane w papiery wartościowe, a zysk z inwestycji powiększa aktywa funduszy, a tym samym wartość jednostek uczestnictwa każdego z członków funduszy).

Waloryzacja składek polega na pomnożeniu zaewidencjonowanych na koncie ubezpieczonego składek przez wskaźnik waloryzacji3. Prezes ZUS ogłasza w formie komunikatu w Dzienniku Urzędowym Rzeczpospolitej Polskiej „Monitor Polski” do 25 dnia miesiąca poprzedzającego waloryzację wskaźnik waloryzacji składek za poprzedni kwartał. Wskaźnik waloryzacji na I kwartał 2001 r. wynosi 102,0%. Waloryzacji dokonuje się raz na kwartał.

Emerytura stanowi równowartość kwoty będącej wynikiem podzielenia opisanej podstawy obliczenia emerytury przez średnie dalsze trwanie życia dla osób w wieku równym wiekowi przejścia na emeryturę danego ubezpieczonego. Wysokość emerytury wylicza się zatem na podstawie przeciętnego czasu trwania życia osoby przechodzącej na emeryturę (dzieli się uzbierane pieniądze przez prognozowaną dalszą długość życia).

Inne są zasady wypłacania emerytur dla osób urodzonych przed dniem 1 stycznia 1949 r. Reforma w zasadzie nie dotyczy tych osób. Osobom tym przysługuje emerytura, jeśli spełniają łącznie następujące warunki:

1)      osiągnęli wiek emerytalny wynoszący co najmniej 65 lat dla mężczyzn, 60 lat dla kobiet,

2)      mają okres składkowy i nieskładkowy wynoszący co najmniej 20 lat dla kobiet i 25 lat dla mężczyzn (albo 15 lat dla kobiet i 20 lat dla mężczyzn, ale takim przypadku emerytury wyliczonej na tej podstawie nie można podwyższyć do kwoty najniższej emerytury).

Okres składkowy (art. 6 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych) to okres ubezpieczenia z tytułu zatrudnienia albo prowadzenia działalności lub służby, okres nieskłdkowy (art. 7 w/w ustawy) to okres, kiedy praca nie była wykonywana z usprawiedliwionej przyczyny np. pobieranie zasiłku chorobowego, świadczenia rehabilitacyjnego, niewykonywanie pracy wskutek represji politycznych przed 4 czerwca 1989 r. itp.)

Zgodnie z art. 53 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych emerytura dla tych osób, które 1 stycznia 1999 r. ukończyły pięćdziesiąt lat wynosi 24% kwoty bazowej oraz 1,3% podstawy wymiaru emerytury za każdy rok okresów składkowych i po 0,7% podstawy jej wymiaru za każdy rok okresów nieskładkowych. Podstawę wymiaru emerytury lub renty stanowi podstawa wymiaru składki na ubezpieczenie społeczne w okresie 10 lat kalendarzowych, wybranych przez zainteresowanego z ostatnich 20 lat kalendarzowych poprzedzających bezpośrednio rok, w którym zgłoszono wniosek o emeryturę lub rentę. Należy wyliczyć stosunek swojego wynagrodzenia do ówczesnego średniego wynagrodzenia i pomnożyć przez kwotę bazową. Kwota bazowa zgodnie z art. 19 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych wynosi 100% przeciętnego wynagrodzenia pomniejszonego o potrącone od ubezpieczonych składki na ubezpieczenia społeczne, w kwartale kalendarzowym poprzedzającym termin waloryzacji.